วิธีคิดโบนัสฉบับเข้าใจง่าย ครบทุกรูปแบบสำหรับพนักงาน

เชื่อว่าในช่วงต้นปีหลายบริษัทและพนักงานจำนวนมากกำลังยุ่งอยู่กับการสรุปผลงานและการจัดการเรื่องผลตอบแทน โดยเฉพาะเรื่องของโบนัส ซึ่งเป็นสิ่งที่ทุกคนตั้งตารอคอย แม้ว่าเบื้องหลังการประเมินผลกำไรเพื่อจัดสรรโบนัสของหลายองค์กรจะมีการใช้เครื่องมือบริหารจัดการที่แม่นยำอย่างระบบ ERP ที่ช่วยรวบรวมข้อมูลมาวิเคราะห์ร่วมกับโปรแกรม ERP บัญชี จนได้ตัวเลขที่ชัดเจน แต่ในฝั่งของพนักงาน ปัญหาที่มักพบเจอคือความสับสนเกี่ยวกับวิธีคิดโบนัสว่ามีที่มาที่ไปอย่างไร ทำไมยอดเงินที่ได้รับถึงเป็นจำนวนเท่านี้

เงินโบนัสคืออะไร

เงินโบนัส หมายถึง เงินค่าตอบแทนพิเศษที่นายจ้างหรือบริษัทจ่ายให้กับลูกจ้างนอกเหนือไปจากเงินเดือนค่าจ้างปกติ โดยวัตถุประสงค์หลักของโบนัสคือการจ่ายเงินก้อนเพื่อเป็นรางวัลตอบแทนในการทำงานตลอดทั้งปี หรือเพื่อเป็นขวัญและกำลังใจในการทำงานต่อไป ซึ่งการจ่ายโบนัสนั้นไม่ได้มีกฎหมายบังคับไว้ตายตัวว่าต้องจ่าย เป็นสิทธิ์ของนายจ้างหรือขึ้นอยู่กับข้อตกลงในสัญญาจ้างและผลประกอบการของบริษัทเป็นสำคัญ

ข้อดีของการจ่ายโบนัสสำหรับบริษัทและพนักงาน

การมีนโยบายจ่ายโบนัสที่ชัดเจน ไม่เพียงแต่ส่งผลดีต่อตัวพนักงานที่ได้รับเงินก้อนเท่านั้น แต่ยังส่งผลดีในระยะยาวต่อองค์กรด้วย โดยสามารถสรุปข้อดีเป็นข้อ ๆ ได้ดังนี้

• สร้างแรงจูงใจในการทำงาน เมื่อพนักงานทราบว่าบริษัทมีโบนัสที่ยุติธรรม จะกระตือรือร้นในการสร้างผลงานให้ดียิ่งขึ้น
• รักษาพนักงานที่มีความสามารถ โบนัสเป็นเครื่องมือสำคัญในการลดอัตราการลาออก ทำให้พนักงานเก่ง ๆ อยากอยู่กับองค์กรนานขึ้น
• ดึงดูดบุคลากรใหม่ บริษัทที่มีชื่อเสียงเรื่องการจ่ายโบนัสและมีวิธีคิดโบนัสที่ดี ย่อมดึงดูดผู้สมัครที่มีคุณภาพให้เข้ามาร่วมงาน
• สร้างบรรยากาศการแข่งขันเชิงบวก วิธีคิดโบนัสที่ขึ้นอยู่กับผลงาน ช่วยกระตุ้นให้เกิดการพัฒนาตนเองภายในทีม

สูตรและวิธีคิดโบนัสยอดนิยม

วิธีคิดโบนัสในแต่ละบริษัทมีการกำหนดสูตรที่แตกต่างกันออกไปตามโครงสร้างธุรกิจ วิธีคิดยอดนิยมที่พบเห็นได้บ่อยมีประมาณ 4 แบบ เพื่อให้เราสามารถนำไปปรับใช้หรือลองคำนวณด้วยตัวเองได้

สูตรการคำนวณโบนัสพื้นฐานทั่วไป

วิธีคิดโบนัสแบบพื้นฐานที่สุดที่หลายองค์กรเลือกใช้ คือการกำหนดอัตราการจ่ายเป็นจำนวนเท่าของเงินเดือน โดยมักจะอ้างอิงจากผลกำไรสุทธิของบริษัทเป็นหลัก สูตรนี้มีความตรงไปตรงมาและเข้าใจง่ายที่สุด โดยมีวิธีคิดดังนี้

• เงินเดือน x จำนวนเท่าที่บริษัทประกาศ = เงินโบนัส" 
• กำหนดให้บริษัทประกาศจ่ายโบนัส 2 เดือนและเรามีเงินเดือน 20,000 บาท 
• 20,000 x 2 = 40,000 บาท 
• วิธีแบบนี้มักใช้กับโบนัสแบบคงที่

วิธีคิดโบนัส O.5 เท่าของเงินเดือน

วิธีคิดแบบ 0.5 เท่า หรือครึ่งเดือน นิยมใช้ในกรณีที่บริษัทอาจมีผลประกอบการไม่สูงมาก หรือเป็นนโยบายการจ่ายโบนัสระหว่างปี โดยมีวิธีคิดดังนี้

• ฐานเงินเดือน x 0.5 
• กำหนดให้พนักงานมีเงินเดือน 30,000 บาท 
• 30,000 x 0.5 = 15,000 บาท 

การคำนวณโบนัสตามผลงานและเกรด

บริษัทขนาดใหญ่ที่มีระบบการประเมินผล KPI ชัดเจน มักเลือกใช้วิธีแบบแปรผันตามผลงาน โดยจะมีการกำหนดเกรด (A, B, C, D) ซึ่งแต่ละเกรดจะมีตัวคูณที่ต่างกัน วิธีคิดลักษณะนี้สามารถคิดได้ ดังนี้

• เงินเดือน x ตัวคูณของเกรดที่ได้ x ตัวคูณผลประกอบการบริษัท
• กำหนดให้ผู้ที่ได้เกรด A ได้ตัวคูณ 1.5 
• บริษัทประกาศจ่ายโบนัสฐาน 2 เดือน กำหนดให้ฐานเงินเดือน 30,000 บาท 
• 30,000 x 1.5 x 2 = 90,000 บาท
• ซึ่งจะทำให้พนักงานที่ขยันได้รับผลตอบแทนที่สูงกว่าค่าเฉลี่ยอย่างเห็นได้ชัด

หลักการคำนวณ Prorate โบนัสสำหรับพนักงาน

กรณีที่พนักงานเข้างานระหว่างปีหรือไม่ครบ 12 เดือน วิธีคิดโบนัสจะต้องใช้หลักการ Prorate หรือการคำนวณตามสัดส่วนระยะเวลาทำงานจริง โดยสูตรแบบ Prorate คือ

• (เงินโบนัสเต็มจำนวน / 12) x จำนวนเดือนที่ทำงานจริง
• กำหนดให้โบนัสเต็มปีคือ 24,000 บาท แต่พนักงานทำงานเพียง 6 เดือน 
• (24,000 / 12) x 6 = 12,000 บาท 
• การใช้วิธีนี้ช่วยให้พนักงานใหม่ยังคงได้รับสิทธิประโยชน์ตามความเหมาะสมของระยะเวลาที่ได้ทุ่มเทให้กับงาน

ปัจจัยที่มีผลต่อจำนวนโบนัสของแต่ละบุคคล

ในทางปฏิบัติจำนวนเงินโบนัสที่ได้รับจริงอาจเปลี่ยนแปลงไปตามปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ ที่ถูกนำมาประกอบในเงื่อนไขการจ่ายเงิน ปัจจัยเหล่านี้ถือเป็นตัวแปรสำคัญ

• ผลประกอบการของบริษัท หากบริษัทไม่มีกำไร หรือกำไรไม่ถึงเป้าที่กำหนดไว้ โอกาสที่ตัวคูณโบนัสจะลดลงหรือไม่มีการจ่ายเลยก็เป็นไปได้สูง
• อายุงาน หลายบริษัทกำหนดเงื่อนไขว่าพนักงานต้องทำงานครบ 1 ปีขึ้นไปจึงจะได้รับโบนัสเต็มจำนวน หรือต้องผ่านทดลองงานก่อนจึงจะมีสิทธิ์
• สถิติการมาทำงาน การขาด ลา มาสาย มักถูกนำมาเป็นเงื่อนไขตัดคะแนนด้วย
• ใบเตือนและการลงโทษทางวินัย หากพนักงานได้รับใบเตือนระหว่างปี อาจส่งผลกระทบต่อโบนัส

โบนัสต้องเสียภาษีหรือไม่

โบนัส คือเงินก้อนที่ต้องเสียภาษี เนื่องจากตามประมวลรัษฎากร เงินโบนัสถือเป็นเงินได้พึงประเมินตามมาตรา 40(1) ประเภทเดียวกับเงินเดือน ค่าจ้าง และโอที ดังนั้นเมื่อคำนวณภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา เราจะต้องนำเงินโบนัสที่ได้ไปรวมกับเงินเดือนทั้งปีและรายได้อื่น ๆ เพื่อคำนวณรายได้สุทธิก่อนนำไปคิดภาษีตามอัตราก้าวหน้า ซึ่งบริษัทมักจะทำการหักภาษี ณ ที่จ่าย ไว้บางส่วนแล้ว แต่พนักงานก็มีหน้าที่ต้องยื่นแบบแสดงรายการภาษีประจำปีให้ถูกต้อง

ยกระดับการจัดการโบนัสให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้นด้วยระบบ ERP

การจ่ายโบนัสรูปแบบเดิม ๆ ฝ่ายบุคคลอาจต้องปวดหัวกับการใช้ Excel ผูกสูตรซับซ้อนเพื่อจัดการโบนัสให้พนักงานทุกคน ซึ่งเสี่ยงต่อความผิดพลาด แต่ปัจจุบันการนำระบบ ERP (Enterprise Resource Planning) เข้ามาใช้ในงาน HR ช่วยให้วิธีคิดโบนัสเป็นเรื่องง่ายและแม่นยำขึ้น ระบบ ERP สามารถดึงข้อมูลเวลาทำงาน การขาดลามาสาย และผลการประเมิน KPI มาประมวลผลร่วมกับฐานเงินเดือนเพื่อคำนวณโบนัสตามเงื่อนไขที่ตั้งค่าไว้ได้โดยอัตโนมัติ ช่วยลดความผิดพลาดจาก Human Error ลดเวลาในการทำงาน และทำให้พนักงานมั่นใจได้ว่าวิธีคิดโบนัสที่ใช้คำนวณผลตอบแทนของพวกเขานั้นมีความถูกต้อง โปร่งใส และตรวจสอบได้

สรุปบทความ

เงินโบนัสถือเป็นรางวัลแห่งความสำเร็จที่สะท้อนถึงผลการทำงานร่วมกันระหว่างพนักงานและองค์กร การทำความเข้าใจวิธีคิดโบนัสในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการคิดแบบคงที่ การคิดแบบ 0.5 เท่า หรือการคิดแบบอิงตามเกรดผลงาน จะช่วยให้เราสามารถประเมินรายรับ วางแผนการเงิน และวางแผนการจัดการภาษีล่วงหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพ 

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับวิธีคิดโบนัส

บริษัทใช้เงินเดือนเดือนไหนในการคำนวณโบนัส

วิธีคิดโบนัสของบริษัทส่วนใหญ่มักจะใช้เงินเดือนเดือนสุดท้ายของปี หรือเงินเดือน ณ เดือนที่จ่ายโบนัสเป็นฐานในการคำนวณ แต่ก็มีบางบริษัทที่ใช้เงินเดือนเฉลี่ยตลอดทั้งปี เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมในกรณีที่มีการปรับขึ้นเงินเดือนระหว่างปี ทั้งนี้ต้องตรวจสอบระเบียบของแต่ละบริษัทให้ชัดเจน

โบนัสแตกต่างกันไปตามประเภทธุรกิจหรือไม่

ประเภทธุรกิจส่งผลอย่างมากต่ออัตราการจ่ายและวิธีคิดโบนัส ธุรกิจที่มีกำไรสูงหรือมีความต้องการบุคลากรเฉพาะทางสูง เช่น อุตสาหกรรมยานยนต์ พลังงาน หรือการเงินการธนาคาร มักมีอัตราการจ่ายโบนัสที่สูงกว่าธุรกิจบริการหรือค้าปลีกทั่วไป ซึ่งเป็นไปตามกลไกตลาดและผลกำไรของอุตสาหกรรมนั้น ๆ

พนักงานที่ทำงานไม่ครบปีจะได้รับโบนัสอย่างไร

สำหรับพนักงานที่ทำงานไม่ครบปี การได้รับโบนัสขึ้นอยู่กับนโยบายของบริษัทเป็นหลัก หากบริษัทมีนโยบาย Prorate วิธีคิดโบนัสจะคำนวณตามสัดส่วนจำนวนวันที่ทำงานจริง แต่หากบริษัทกำหนดเงื่อนไขว่าต้องทำงานครบ 1 ปีบริบูรณ์จึงจะได้สิทธิ์ พนักงานกลุ่มนี้ก็อาจจะไม่ได้รับเงินโบนัสในปีดังกล่าว